Roszczenia transgraniczne można dochodzić w ramach postępowania krajowego lub w ramach jednego z postępowań europejskich. W sprawach transgranicznych istnieje bowiem możliwość dochodzenia roszczenia w europejskim trybie w ramach jednolitego postępowania wspólnego dla 26 państw członkowskich.

Oznacza to, że jeżeli chcemy pozwać kontrahenta z zagranicy, to nie musimy czynić tego według prawa obowiązującego w kraju gdzie pozwany ma siedzibę lub stałe miejsce zamieszkania (pobytu), a możemy zastosować uniwersalną procedurę europejską, w tym m.in. postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty lub drobnego roszczenia.

Sprawą transgraniczną jest sprawa, w której przynajmniej jedna ze stron ma miejsce zamieszkania lub miejsce stałego pobytu w państwie członkowskim Unii Europejskiej innym niż państwo członkowskie sądu rozpoznającego sprawę. W przypadku spraw o charakterze transgranicznym istotnym problemem może być ustalenie kraju, którego sąd będzie właściwy do rozpatrzenia pozwu. Problem taki nie wystąpi, jeżeli zagadnienie właściwości sądu jest jasno uregulowane w umowie łączącej powoda z pozwanym. Dlatego, uznaje się autonomię stron w zakresie umownego wyboru jurysdykcji, z wyjątkiem tzw. jurysdykcji wyłącznej określonej w przepisach, spraw dotyczących ubezpieczenia, umów z udziałem konsumentów oraz z zakresu prawa pracy. Nadrzędność autonomii stron wyraża się m.in. tym, że w sytuacji, w której powództwo wytoczono przed sądem niewskazanym w umowie ustanawiającej jurysdykcję wyłączną, a następnie w sporze o to samo roszczenie i między tymi samymi stronami wytoczono powództwo przed sądem wskazanym w takiej umowie, to sąd, przed którym najpierw wytoczono powództwo, ma obowiązek zawiesić swoje postępowanie. Zawieszenie postępowania powinno nastąpić od razu gdy tylko powództwo zostanie wytoczone przed sądem wskazanym w umowie i do momentu, aż ten wskazany sąd stwierdzi, że nie ma jurysdykcji na mocy umowy ustanawiającej jurysdykcję wyłączną. Ma to na celu zagwarantowanie pierwszeństwa sądowi wskazanemu w umowie oraz wzmocnienie skuteczności umów ustanawiających jurysdykcję.

W przypadku, kiedy umowa nie reguluje wprost tych zagadnień, może pojawić się konieczność zastosowania przepisów rangi unijnej określających jurysdykcję w sprawach spornych. Roszczenie transgraniczne musi być dochodzone przed sądem, który jest właściwy zgodnie z prawem europejskim lub krajowym. Różnice pomiędzy przepisami poszczególnych państw o jurysdykcji i uznawaniu orzeczeń utrudniają należyte funkcjonowanie rynku wewnętrznego, dlatego są podejmowane działania celem ujednolicenia przepisów o jurysdykcji w sprawach cywilnych i handlowych. Chodzi o zapewnienie szybkiego i nieskomplikowanego uznawania i wykonywania orzeczeń wydanych w jednym z państw członkowskich.

Jurysdykcję w odniesieniu do roszczeń zgłaszanych w ramach postępowania w sprawie europejskiego nakazu zapłaty lub drobnego roszczenia należy ustalać zgodnie z unijnym rozporządzeniem w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych. Od dnia 10 stycznia 2015 r. zastosowanie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, które zastąpiło rozporządzenie Brukselę I.

Choć trzeba wiedzieć, że rozporządzenie Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Bruksela I) ma zastosowanie jeszcze w przypadkach przewidzianych rozporządzeniem nr 1215/2012:

 - do orzeczeń wydanych w postępowaniach sądowych wszczętych, dokumentów urzędowych formalnie sporządzonych lub zarejestrowanych oraz do ugód sądowych zatwierdzonych lub zawartych przed dniem 10 stycznia 2015 r.

- w przypadku zawarcia konwencji i umów zawartych między państwem trzecim a państwem członkowskim przed dniem wejścia w życie rozporządzenia (WE) nr 44/2001 i dotyczących spraw uregulowanych tym rozporządzeniem.

Jurysdykcję sądu ustalamy co do zasady, zgodnie z generalną regułą, że osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego Unii Europejskiej mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy państwa członkowskiego, w którym mieszkają. W przypadku osób prawnych lub spółek pod pojęciem miejsca zamieszkania kryje się miejsce, gdzie mieści się statutowa siedziba, główny zarząd lub główne przedsiębiorstwo. Nie dotyczy to jednak Danii, ponieważ rozporządzenie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty oraz rozporządzenie w sprawach drobnych roszczeń stosuje się we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem Danii. Oznacza to, że nie można składać pozwów o wydanie europejskiego wyroku (nakazu zapłaty i wyroku w sprawie drobnych roszczeń) do sądów duńskich i że nakazy takie nie będą wykonywane w Danii.

W praktyce miejsce zamieszkania, stałego pobytu, czy siedziby stron ustala się na podstawie informacji przedstawionych przez powoda w formularzu w przypadku europejskiego nakazu zapłaty oraz drobnych roszczeń, które stanowią wzory pozwów w europejskich postępowaniach. Mając na uwadze, że początkowe badanie pozwu może mieć formę procedury zautomatyzowanej, wystarczy sprawdzić, czy wskazany adres jednej ze stron jest w innym państwie członkowskim niż państwo członkowskie sądu, do którego wniesiono sprawę. Jeżeli jednak sąd ma wątpliwości co do dokładności przekazanych informacji, może zwrócić się do powoda o poprawienie lub uzupełnienie pozwu. Miejsce zamieszkania lub miejsce stałego pobytu stron jest sprawdzane w momencie złożenie pozwu o wydanie europejskiego nakazu zapłaty lub w sprawie o drobne roszczenie, ponieważ charakter sprawy ocenia się na dzień wniesienia pozwu, a nie stanu w dniu wystąpienia zdarzeń będących podstawą roszczenia.

Jednak najważniejszą regułę stanowi jurysdykcja wyłączna, która ma zastosowanie niezależnie od miejsca zamieszkania stron. Jest to jurysdykcja, której nie można modyfikować i nie zależy od woli stron, a ma zastosowanie w pięciu przypadkach. Jurysdykcja wyłączna ma zastosowanie w sprawach, których przedmiotem są prawa rzeczowe na nieruchomościach oraz najem lub dzierżawa nieruchomości, gdzie sądem właściwym jest sąd z państwa członkowskiego, w którym nieruchomość jest położona. Może ona mieć zastosowanie w postępowaniu w sprawie europejskiego nakazu zapłaty, gdzie można dochodzić roszczeń pieniężnych o oznaczonej wysokości, które są wymagalne w chwili wniesienia pozwu o wydanie europejskiego nakazu zapłaty oraz w sprawie o drobne roszczenia, jeżeli roszczenie nie przekracza 5 000 euro.

Natomiast w przypadku drobnych roszczeń, gdzie przedmiotem mogą być różne prawa, nie tylko pieniężne (do wartości 5 000 euro), zastosowana może być jurysdykcja wyłączna w różnych sprawach. Po pierwsze, w sprawach, których przedmiotem jest ważność, nieważność lub rozwiązanie spółki lub osoby prawnej albo ważność decyzji ich organów, sądem właściwym jest ten, na którego terytorium spółka lub osoba prawna ma swoją siedzibę. Po drugie, w sprawach, których przedmiotem jest ważność wpisów do rejestrów publicznych właściwe są sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium rejestry są prowadzone. Po trzecie, w sprawach, których przedmiotem jest rejestracja lub ważność patentów, znaków towarowych, wzorów i modeli, i to niezależnie od tego, czy dana kwestia została podniesiona w pozwie czy też w drodze zarzutu procesowego właściwe są sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium wystąpiono ze zgłoszeniem lub o rejestrację albo nastąpiło zgłoszenie lub rejestracja. Po czwarte, w postępowaniach, których przedmiotem jest wykonanie orzeczeń należy wnosić pozew, do sądu państwa, gdzie wykonanie powinno nastąpić lub nastąpiło.

Rozporządzenie 1215/2012 wymienia też szereg sytuacji, kiedy osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana również w innym państwie członkowskim. W razie istnienia takiej alternatywy, miejsce wybiera powód, czyli osoba wnosząca pozew i wszczynająca sprawę.

Przede wszystkim dotyczy to postępowań, których przedmiotem jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy. Wówczas można pozwać drugą stronę nie tylko w jej miejscu zamieszkania, ale też przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane. O ile w umowie nie zdefiniowano inaczej miejsca wykonania zobowiązania to jest nim, w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych – miejsce dostarczenia towaru, a w przypadku świadczenia usług  - miejsce w państwie członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone. Natomiast jeżeli powództwo z umowy może zostać połączone z powództwem przeciwko temu samemu pozwanemu o prawa rzeczowe na nieruchomościach, sprawę można dodatkowo wnieść przed sąd państwa członkowskiego, w którym położona jest nieruchomość.

W sprawach dotyczących sporów wynikających z działalności filii, agencji lub innego oddziału nie trzeba wnosić sprawy przed sąd głównej siedziby, tylko przed sąd miejsca, gdzie znajduje się filia, agencja lub inny oddział.

Warto zwrócić uwagę, iż jeżeli pozywamy łącznie kilka osób i o ile między sprawami istnieje ścisła więź, taka że pożądane jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie, możemy wnieść sprawę przeciwko tym osobom przed jeden sąd. Osoba mająca miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego może być również pozwana przed sąd miejsca, w którym ma miejsce zamieszkania jeden z pozwanych.

W sprawach dotyczących powództwa z tytułu rękojmi i gwarancji lub powództwa interwencyjnego pozywamy przed sąd, przed którym toczy się główne postępowanie, chyba że powództwo to zostało wytoczone jedynie w celu wyłączenia tej osoby spod jurysdykcji sądu dla niej właściwego.

Warto wiedzieć, że w sytuacji gdy rozporządzenie 1215/2012 nie reguluje jakiejś kwestii zastosowanie ma, na zasadzie pomocniczości, prawodawstwo krajowe. 

 

 

Czytaj więcej:

Jak skutecznie złożyć pozew w transgranicznej sprawie o drobne roszczenie?

 

 

Aktualizacja 18/04/2019